Блог

img

Сүт тарихы, немесе неге адамдар сүт өзендер армандаған

12 July 2017
626

                                
                                

Біз күн сайын сүт ішеміз немесе одан жасалған өнімдерді пайдаланамыз. Көптеген жаңа және әр алуан тағамдар мен сусындардың пайда болуына қарамастан сүт те нан секілді біздің рационымызда ғасырлар бойы қалып келеді. Жабайы жануарларды қолға үйретіп, оларды сауа бастағаннан бері адамдардың дәмдік қалауы аз өзгергені таң қалдырады: біз өзіміздің ата-бабаларымыз секілді жаңа сауылған, ашыған (қымыз, айран, қатық, йогурт) сүтті, ірімшік, ақ ірімшік, қаймақты әлі де жақсы көреміз.

Қазбалар мен суреттер түріндегі дәлелдер

Вавилонда қазба барысында шамамен б.з.д. 6000 жыл бұрын салынған ғимараттың қабырғаларында биік құмыраларға сиыр сауып отырған ер адамның суретін тапқан. Осындай сюжеттегі сәл «кейінгі» суреттер Египет пирамидаларынан да табылған. Ежелгі көнектер, ақ ірімшікке арналған тұндырғыштар және сүтті алу мен өңдеуге байланысты басқа да жабдықтар қазіргі батыс Украина мен Польша аумағынан табылған. Сүтті алғашқы рет тағам ретінде қай жерде пайдалана бастағаны әлі белгісіз. Жобамен ол адамдар қой және ешкілерді қолға үйреткен Иран және Ауғанстан тұрғындары болуы мүмкін. Еуропа аумағында турлар – қазіргі сиырлардың ірі ата тектерін сауа бастаған. Орта Азияда тамаққа жылқы, түйе, есек сүттерін пайдаланғаны туралы тарихи дәлелдер бар. Сиыр сүтін Солтүстік Америка құрлығында ең кеш қолдана бастады, осы кезде Шотландия мен Ирландиядан келген босқындар бірнеше кемемен Америкаға сиырлар алып келген.  Сүтті зауыттарда өнеркәсіптік өңдеу тарихы 250 жылдан артық емес.

Сүт туралы халық аңыздары мен мәтелдері

Тағам ретінде қолдануға болатын бірегей өнімді алғаннан кейін адамдардың оның «ғажайып күші», емдік қасиеттері туралы айтып, ол туралы аңыздар шығарғанына таң қалуға болмайды. Орта ғасырларға дейін сүт балаларды тамақтандырып, аштықтан құтқаруға көмектескен басты өнім болған. Орыс халық ертегілеріндегі халықтың жағасы кисель сүт өзендері туралы арманы – қайғысыз тоқ тіршілік туралы арманы болатын. Ежелгі римдіктердің Юпитер құдай туралы аңыздарында құдайды Амалфея ешкі тамақтандырғаны туралы айтылады. Грек Олимпінің құдіреттілері де сүтті пайдаланған.

Сүт емшілік тарихында

Алғашқы сүтпен емдеу әдістерін Гиппократ қалыптастырған. Ол асқазан, жүйке ауырғанда, жүдегенде сүтті диетаны ұсынған. Сүттің уға қарсы әсері мен ағзаны улы заттардан тазарту қабілетін Авиценна дәлелдеген. Ол балалар мен егде адамдарға сүт ішудің қажеттілігі туралы айтқан. Ресей ғалымы және дәрігер С.П. Боткин сүтті жүрек және бүйрек ауруларын емдеуде таптырмас құрал ретінде көрсеткен. Дәрігер А.П.Чехов 19 ғасырда семіз және жүрегі әлсіз адамдарға сүт диетасын ұсынған. Сүт және сүт өнімдері уақыт сынынан өткен халық медицинасының көптеген рецептерінің құрамына енеді.

Сүт туралы қызықты фактілер
  • Халық арасында – «сүтті жеу» туралы ұғымның болуы тегін емес.Бұл өнімнің құрамында барлық қажетті қоректік заттар – орташа есеппен 100 г – 3,4 % ақуыз, 3,6 % май, 4,6 % лактоза, 66 ккал болады.
  • Сүт – ұйқысыздыққа қарсы тамаша құрал, ол тыныштандырғыш әсер көрсетеді.
  • Клеопатра заманынан бері сүтті сыртқа – ванна немесе тарту ретінде, ішке – әр түрлі шөптермен және балмен бірге бет терісінің түсін жақсарту үшін пайдаланады.
  • Сүт уытты заттарды байланыстырады және ағзадан шығарады, сол себепті зиянды өндірістегі жұмыскерлерге сүт береді.
  • Айранды Кавказда «ойлап тапқан». Бірнеше ғасыр бойы Кавказ халықтары ұйытуға арналған сүт қышқылды ұйытқыны жасырын ұстап, ешкімге айтпаған. Тек 19 ғасырда ғана Ресейге және көршілес елдеріне таралған.

Біздің дастарханымыздағы сүт – күнделікті өнім. Бізге табиғат дайындап берген осы бір таңғажайып өнімнің бұрынғыдай қол жетімді қалпында қалғаны, оның құрамында адам денсаулығы үшін қажетті құнды дәрумендер мен микроэлементтердің болғаны зор қуаныш.